تعریف سازمان مردم نهاد

تعریف سازمانهای مردم نهاد

سازمان‌های مردم‌نهاد،  سَمَن یا اِن جی اٌ  (( Non governmental Organization  که به‌اختصار  NGO نامیده میشود درکلی‌ترین معنای خود، به سازمانی اشاره می‌کند که مستقیماً بخشی از ساختار دولت محسوب نمی‌شود اما نقش بسیار مهمی به‌عنوان واسطه بین فرد  فردِ  مردم و قوای حاکم و حتی خود جامعه ایفا می‌کند.

بسیاری از سازمان‌های مردم‌نهاد، غیرانتفاعی و مستقل از دولت هستند و بودجه این سازمان‌ها از راه کمک‌های مردمی و در مواردی نیز با کمکِ سازمان‌های دولتی، دولت یا ترکیبی از این روش‌ها و در قالب پروژه‌های مشترک تأمین می‌شود.

موضوع فعالیت سازمان مشتمل بریکی ازموارد علمی ، فرهنگی ، اجتماعی ، ورزشی ، هنری ، نیکوکاری وامورخیریه ، بشردوستانه ، امورزنان ، آسیب دیدگان اجتماعی ، حمایتی ، بهداشت و درمان ، توانبخشی ، محیط زیست ، عمران وآبادانی و نظایرآن  یا مجموعه ای ازآنها می باشد.

ویژگیهای اساسی سازمانهای مردم نهاد

۱. غیرانتفاعی بودن: این سازمانها با انگیزه سودجویی شکل نگرفته اند و در پی کسب سود برای اشخاص یا دسته های خاص نیستند. هر چند سازمانهای غیر دولتی می توانند در فعالیتهای بازرگانی مشارکت کرده، تولید سود و سرمایه کنند. ولی سود و سرمایه آنها باید صرفاً برای اجرای ماموریت سازمان به مصرف رسد یا در سازمان سرمایه گذاری شود.

۲. نداشتن وابستگی به دولت: سازمانهای غیردولتی را مردم تاسیس می کنند و عموماً دولتها در ایجاد و مدیریت آنها نقش چندانی ندارند؛ از قبیل انجمنها، مجامع، گروههای حرفه ای، سازمانهای خیریه و مذهبی. به دیگر سخن، این سازمانها در ساختار دیوان سالاری دولتی جایی ندارند. با وجود غیر دولتی بودن این سازمانها، برخی دولتها با هدف گسترش مشارکتهای مردمی در تاسیس و مدیریت این سازمانها دخالت می کنند.

۳.داوطلبانه: خصلت عمده سازمانهای غیردولتی آن است که مردم به صورت داوطلبانه آنها را تشکیل داده اند. با آنکه این سازمانها باید تابع قوانین و مقررات موجود باشند، اما هیچ تشکیلات دولتی نباید در شرایط عادی دستور ایجاد، اداره و انحلال آنها را صادر کند و هرچند این سازمانها به استخدام کارمند اقدام می کنند، به مشارکت داوطلبانه بسیاری از افراد علاقه مند، برای خدمت در هیئت مدیره و کمکهای دیگر متکی هستند.
۴.برخورداری از شخصیت حقوقی : برای گسترش فعالیت سازمانهای غیردولتی، قوانینی وضع می شود که بر اساس آن این سازمانها به ثبت می رسند و از شخصیت حقوقی مستقل برخوردار می شوند. این امر موجب جلب اعتماد مردم به آنها می شود و از این طریق می توانند با سازمانهای دولتی قرارداد امضا و از تسهیلات مختلفی نظیر وام بانکی استفاده کنند.
۵. مدیریت دموکراتیک و مشارکتی : محققان معتقدند که در این سازمانها فرایند دموکراتیک یا مردم سالاری اهمیت بالایی دارد؛ زیرا این روند، مشارکت مستمر افراد داوطلب را تضمین می کند. ماهیت مردمی سازمانهای غیردولتی اقتضا می کند که فرایند اداره آنها از پایین به بالا و مشارکتی باشد. بر همین اساس نیز مدیران آنها از سوی اعضا انتخاب و در صورت نارضایتی از عملکردشان برکنار می شوند. این ویژگی سبب می شود که اعضا همواره بر عملکرد مدیران نظارت داشته و مدیران پاسخگوی عملکردشان در برابر اعضا باشند و به این ترتیب نیز سازمان از پویایی بیشتر برخوردار شود. بنابر این، هر چه سازمانها به سوی نخبه گرایی حرکت کنند از ماهیت دموکراتیک بودن به دور خواهند شد.
۶.خودگردانی : سازمانهای غیردولتی، از نظر مالی خودگردان هستند. هرچند آنها از دولت، افراد خیر، سازمانهای بین المللی و... کمکهایی دریافت می کنند، این کمکها نباید به گونه ای باشد که وابستگی شان را به منابع کمک دهنده فراهم کند و آنها را از اهداف و تعهدات اجتماعی شان دور سازد.

۷. غیرسیاسی بودن : این سازمانها تعهد اجتماعی دارند. هدف اساسی آنها خدمت به اجتماع، فقرا، گروههای آسیب پذیر، رفع تبعیضهای جنسی، نژادی، مشکلات محیطی و... است. ساز و کارهای تاسیس سازمانهای غیر دولتی نیز با سازمانهای سیاسی(احزاب) متفاوت است و معمولاً آنها در زمان تاسیس تعهداتی مبنی بر وارد نشدن به حوزه های سیاسی می سپارند.
۸- معافیت مالیاتی : همان طور که سازمانهای غیردولتی بصورت غیرانتفاعی اداره می شوند و با هدف خدمت رسانی به اقشار آسیب پذیر و توسعه اجتماعی فعالیت می کنند ،از پرداخت مالیات با شرایطی معاف هستند.

طبقه بندی سازمانهای مردم نهاد

باتوجه به اساسنامه هایی که سازمانهای مردم نهاد برای فعالیت خود تدوین می نمایند ، این سازمانها برحسب ساختار یا نوع عضویت ، به دو دسته کلی تقسیم می شوند:

الف : سازمانهای مردم نهاد عضوپذیر
ب : سازمانهای مردم نهاد هیات امنایی

الف ) سازمانهای مردم نهاد عضوپذیر : ساختار این دسته از سازمانها برمبنای عضوپذیری استوار است و بعداز تاسیس سازمان ، هرفرد علاقه مند و داوطلبی که دارای شرایط عضویت مقرردراساسنامه باشد ، می تواند با ارائه درخواست ، به عضویت پذیرفته شود. درسازمانهای عضوپذیر تعداد اعضا دراساسنامه محدود نبوده و هیات مدیره می تواند از علاقه مندان و داوطلبان جهت عضویت در سازمان ، دعوت بعمل آورد. تعداد دقیق اعضای این سازمانها، در اساسنامه ذکر نمی شود و معمولا قبل از برگزاری مجامع عمومی ، هیات مدیره تشکل ، تعداد دقیق اعضا را اعلام می کند و برحسب آن جلسات مجامع عمومی با حضور نصف بعلاوه یک اعضا رسمیت می یابد. کلیه امور سازمانهای عضوپذیر ازقبیل انتخاب مدیران و بازرسان ، تعیین خط مشی ، تصویب ترازنامه و صورتهای مالی ، تغییراساسنامه و ... توسط اعضا در جلسات مجامع عمومی اتخاذ تصمیم می شود.

ب ) سازمانهای مردم نهاد هیات امنایی : ساختار این دسته از سازمانها هیات امنایی است ، به این ترتیب که در بدو تاسیس سازمان ،گروهی از افراد بعنوان هیات امنا مشخص گردیده و کلیه امور ازقبیل انتخاب مدیران و بازرسان ، تعیین خط مشی ، تصویب صورتهای مالی و ... توسط اعضای هیات امنا در جلسات مجامع عمومی انجام می شود . تعداد دقیق اعضای هیات امنا در اساسنامه قید می شود و جلسات هیات امنا با حضور نصف بعلاوه یک اعضای هیات امنا رسمیت پیدا می کند.تعداد اعضای هیات امنا با نظر خود آنها، قابل افزایش و کاهش است و درهرصورت تعداد دقیق آن در اساسنامه مشخص می شود. کلیه امور سازمانهای هیات امنایی ازقبیل انتخاب مدیران و بازرسان ، تعیین خط مشی ، تصویب ترازنامه و صورتهای مالی ، تغییراساسنامه و ... توسط اعضای هیات امنا در جلسات مجامع عمومی اتخاذ تصمیم می شود. هیات مدیره و بازرسان سازمانهای امنایی ، غالبا از بین اعضای هیات امناء انتخاب می شود.

تفاوت عمده این دو دسته از سازمانهای مردم نهاد دراین است که در سازمانهای عضوپذیر محدودیتی برای تعداد اعضا وجود ندارد و باتوجه به اینکه اعضای سازمان از حق رای و حق انتخاب شدن برخوردار هستند ، لذا امکان جلب مشارکت اقشار مختلف مردم ، ورود اعضای جدید ، چرخش مدیریت و تغییر مدیران درمجامع عمومی وجود داشته و اعضای سازمان از حق انتخاب بیشتری در زمینه مدیریت سازمان و نحوه اجرای اهداف برخوردار هستند. ولی در سازمانهای هیات امنایی ، ازآنجائیکه تعداد اعضای هیات امناء محدود و مشخص می باشد ، لذا کلیه تصمیمات نیز غالبا دریک چهارچوب مشخص توسط افراد خاص اتخاذ می شود و امکان تغییر و تحول بسیار محدود است .

انواع پروانه فعالیت سازمانهای مردم نهاد

۱. پروانه فعالیت  تشکلهای مردم نهاد :  با مشارکت اشخاص حقیقی (حداقل ۵ نفر شهروند ایرانی)

۲. پروانه فعالیت شبکه تشکلهای مردم نهاد:  بامشارکت اشخاص حقوقی (حداقل ۵ تشکل ایرانی )
۳. پروانه فعالیت NGOs خارجی در ایران : تشکلهای مردم نهاد بین المللی و خارجی

معافیت مالیاتی سازمانهای مردم نهاد

شرایط لازم  جهت برخورداری از معافیت مالیاتی ماده ۱۳۹  قانون مالیاتهای مستقیم 
نکته مهم : معافیت مالیاتی سازمانهای مردم نهاد معافیت مشروط می باشد و اعطای معافیت صرفا در صورتی انجام می شود که مقررات ذیل در فعالیت سازمان لحاظ شود :

۱.        ثبت شخصیت حقوقی 

۲.        اخذ مجوز (پروانه فعالیت ) از مراجع قانونی ذیربط 

۳.      تصریح اساسنامه بر مفاد ماده ۱۳۹ ق . م . م . ( ماهیت غیرانتفاعی و  پیگیری امورعام المنفعه ، حق معامله و برداشت شخصی ، تعیین تکلیف اموال قبل و بعد از انحلال )

۴.      افتتاح حساب بانکی و انجام کلیه امورمالی از طریق بانک

۵.      تشکیل پرونده  دراداره امور مالیاتی محل اقامت بلافاصله بعد از دریافت پروانه فعالیت + اخذشماره اقتصادی

۶.       تعیین ناظر مالی توسط اداره دارایی 

۷.      تسلیم اظهارنامه مالیاتی درپایان هرسال مالی توسط سمن .

۸.      تمرکزکلیه فعالیتها در چهارچوب موضوع فعالیت و اهداف مندرج دراساسنامه مصوب و عدم انجام فعالیتهای تجاری صرف .